Can we afford not to have a fibre optic infrastructure?

  • Deel dit artikel:

business_trends‘De huidige commotie rondom de dreigende overname van KPN door het Mexicaanse América Móvil drijft de discussie over de rol van vitale infrastructuren in Nederland op de spits. Het beleid van de overheid ten aanzien van infrastructuren verandert langzaam, veel te langzaam. Er worden een paar kritische kanttekeningen geplaatst over de privatisering van KPN indertijd en het afstaan van de golden share (het gouden aandeel) door de overheid. En daarmee lijkt de kous af.’ Dit betogen ir. Jaap van Till, emeritus professor Computernetwerken en internet en ir. Jeroen van de Lagemaat, directeur NDIX, de Nederlands-Duitse Internet Exchange waarop bedrijven en netwerkdienstverleners in 55 steden kunnen aansluiten. Berichten van het verbindingsfront.

Volgens Van Till en Van de Lagemaat is het opmerkelijk dat de inzet van de Stichting Preferente Aandelen B KPN primair niet om de zeggenschap over KPN draait, maar bedoeld lijkt om betere condities bij de heer Slim af te dwingen. Zij verbazen zich over de aangekondigde studie naar het belang van communicatieinfrastructuren door onze veiligheidscoördinator. Dat is toch evident? Verbindingen zijn macht. Binnen het Amerikaanse Pentagon en de National Security Agency is iedereen daarvan doordrongen, maar in Nederland lijkt men te slapen.

Het belang van informatie- en communicatietechnologie voor onze maatschappij op zowel sociaal als economisch vlak behoeft geen betoog, zo dachten wij. De overname deze week van Nokia door Microsoft is wereldnieuws en een van de drie grootste transacties ooit. Nederlandse ministers betogen regelmatig dat ict de motor achter innovatie is. Zorg, onderwijs, landbouw, handel en industrie zijn volledig afhankelijk van ict. Ondanks de recessie, blijven de privé-uitgaven aan ict op peil en de verkoop over internet is onstuitbaar. Fysieke winkels en reisbureaus sluiten hun deuren en stappen over op internetverkoop. Ict zit ingebouwd in bijna alles we doen en laten. Voordat mensen tegenwoordig iets gaan kopen, kijken ze eerst met hun mobieltje op Marktplaats of vergelijkingssites wat het kost.

Algemeen belang

Het algemeen belang van onderliggende glasvezelinfrastructuren wordt helaas nog onvoldoende onderkend. De sense of urgency om die verbindingsinfrastructuren in eigendom te hebben, te beheren en te verbeteren ontbreekt nog volledig in bestuurlijk Nederland. Als gevolg van de dreigende overname van KPN door América Móvil begint er gelukkig wel iets te dagen bij politici en pers. Gebrekkige infrastructuren bedreigen onze toekomst, want ondernemingen en bedrijfsonderdelen kunnen verhuizen naar plaatsen waar de infrastructuur wel continu beschikbaar is tegen een goede prijs-prestatieverhouding en waar het beheer wel pico bello is geregeld. Dat een toekomstvaste verbindingsinfrastructuur, die het gebruik van ict-toepassingen mogelijk maakt, beschikbaar moet zijn en blijven voor iedereen staat buiten kijf. Een infrastructuur met een goede prijs-prestatieverhouding betekent echter niet per se de goedkoopste, denk aan het debacle met de Fyra. Dat het ook anders kan bewijst SURFnet dat al meer dan twintig jaar zorg draagt voor de continue verbetering van de verbindingen ten behoeve van de onderwijspopulatie en wetenschappers. Hier stelt de overheid via subsidies van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (tot op heden) wél de benodigde middelen ter beschikking.

Jeroen van de Lagemaat, directeur NDIX:

'Gebrekkige infrastructuren bedreigen onze toekomst, want ondernemingen en bedrijfsonderdelen kunnen verhuizen naar plaatsen waar de infrastructuur wel continu beschikbaar is tegen een goede prijs-prestatieverhouding en waar het beheer wel pico bello is geregeld.'

Marktwerking

Het is triest dat de Nederlandse overheid het beheren en besturen van de verbindingsinfrastructuur niet tot een van haar kerntaken rekent, terwijl dat bij vergelijkbare taakvelden zoals vervoer (wegeninfrastructuur) en energie (transportnetwerken) blijkbaar zonneklaar is. De marktwerking in de telecom wordt slechts gemonitord via de ACM (voorheen de OPTA). Maar marktwerking moet geen doel op zich zijn, maar een middel om betere communicatieinfrastructuur en ict-diensten te krijgen. Er is bestuurskracht nodig om leiding aan die glasvezelinfrastructuur te geven. Niet alleen ten behoeve van bedrijven. Zo moeten er honderdduizenden basisstations voor de nieuwe 4G mobiele telefonienetten worden gekoppeld via optic fiber kabels en fiber-to-the-home netten. Een mooie klus voor aannemers en installatiebedrijven.

Urgentie

Het is kennelijk lastig bestuurders in Nederland van de urgentie van een leidinggevende rol op het terrein van vitale infrastructuren te overtuigen. Het lijkt er soms wel eens op dat er een oproer nodig is om het beleid dienaangaande structureel te wijzigen. Ingeslagen wegen (privatisering), ultrakorte politieke horizons, de waan van de dag, budgettaire en electorale overwegingen, het zijn allemaal obstakels, een sta-in-de-weg. Maar ook de financiële belangen van de betrokken marktpartijen en de ongelijke strijd tussen grote, rijke, invloedrijke marktpartijen en afgeslankte overheden met beperkte kennis en middelen, verhinderen feitelijke strategische afwegingen en verantwoorde keuzes bij de overheid.

NBN

Geen enkel Europees land gaat zo onverschillig om met zijn ‘digitale infrastructuren’ dan wij. Nergens is de marktwerking zo ver voortgeschreden. Zelfs in de Verenigde Staten niet. Paul Budde, geboren in Nederland, daarentegen ontwikkelt in Australië met de regering het beleid om een National Broadband Network (NBN) te ontwerpen en uit te rollen tot diep in de binnenlanden. Waarom? Omdat het hogecapaciteits NBN van strategisch belang is voor het land. In de verkiezingen van komende zondag is de NBN-policy verheven tot een van de belangrijkste issues. Het ingrijpen door de overheid komt niet zomaar uit de lucht vallen, maar is een logische reactie op het ernstig falen van de Australische incumbent Telstra die eindeloos traineerde met de uitrol van breedband en uitsluitend aan haar financieel eigenbelang dacht. Paul Budde houdt een invloedrijke blog bij.

Fundamentele keuzes

Kortom, het is de hoogste tijd voor fundamentale keuzes, waarbij politici daadwerkelijk over hun schaduw heen stappen door opnieuw keuzes te maken zonder krampachtig vast te houden aan gemaakte keuzes op basis van langetermijnoverwegingen en ‘realistische’ verwachtingen van marktpartijen. Marktpartijen zijn best in staat en bereid om op grote schaal te investeren. Maar aandeelhouders hebben vaak een kortetermijnfocus en investeringen zijn opportunity gedreven. Bovendien: een investering vandaag biedt geen garantie voor investeringen in de toekomst. Een marktpartij kan investeringen als gevolg van negatieve marktontwikkelingen plotseling staken of terugschroeven. Ook kan zij besluiten elders te investeren. Met andere woorden: marktpartijen laten zich per definitie leiden door de actualiteit. Concrete afspraken, publiek-private samenwerking of regulering zijn daarom onwerkbare instrumenten als het gaat om langetermijnbasisinfrastructuren.

Goede afspraken

De ontwikkelingen in de markt zullen er altijd toe leiden dat marktpartijen afspraken later ter discussie stellen, of zelfs totaal niet meer kunnen of willen nakomen. Als het al mogelijk is goede afspraken of samenwerkingscontracten op te stellen voor de lange termijn. Regulering functioneert verre van optimaal en dwingt geen investeringen af. Daarom laten we de aanleg van wegen niet over aan marktpartijen, en helemaal niet aan de autofabrikanten. Voor glasvezelnetwerken zou hetzelfde principe moeten geleden. Er is immers geen geld of ruimte voor het aanleggen van een aantal afzonderlijke FttH-glasvezelnetten naast elkaar.

Opportunities

Nadat in eerste instantie overheden, semi-overheden en burgers zelf het initiatief namen voor de aanleg van glasvezels in onder meer Amsterdam, Enschede en Nuenen, heeft de markt geleidelijk het initiatief en de gerealiseerde infrastructuren overgenomen. Nu legt KPN, met Reggefiber, een FttH-infrastructuur aan in Nederland. UPC en Ziggo hebben hun coax-infrastructuur opgewaardeerd en enorm geïnvesteerd in de dienstverlening daarover in de vorm van Wi-Fi access en digitale tv- en videodiensten. Dit is een zeer kapitaalsintensief proces. KPN heeft dan ook grote moeite de benodigde middelen vrij te maken, want ook in de mobiele netten moet geïnvesteerd worden, inkomsten uit mobiel lopen terug en verkoop van E-plus bleek daarvoor noodzakelijk. De markt eist zijn tol. Enkele gewetensvragen dringen zich op. Als de heer Slim KPN koopt, blijft hij dan in deze glasvezelinfrastructuur investeren tot er dekking is in heel Nederland? En neemt hij ook alle investeringen die nodig zijn voor nieuwe licenties, de noodzakelijke continue verbetering van netwerken, de kosten in verband met verhoogde eisen ten aanzien van privacy van burgers en vertrouwelijkheid van informatie voor zijn rekening? Of gaat hij in de tussentijd op zoek naar betere opportunities in andere delen van de wereld waar de return-on-investment hoger is? Of zal hij proberen de lasten af te wentelen op consumenten en zakelijke gebruikers door hogere tarieven te hanteren? Wie het weet, mag het zeggen.

Jaap van Till, emeritus professor Computernetwerken en internet:

'Als de heer Slim KPN koopt, blijft hij dan in deze glasvezelinfrastructuur investeren tot er dekking is in heel Nederland? En neemt hij ook alle investeringen die nodig zijn voor nieuwe licenties, de noodzakelijke continue verbetering van netwerken, de kosten in verband met verhoogde eisen ten aanzien van privacy van burgers en vertrouwelijkheid van informatie voor zijn rekening?'

Patient money

In de zakelijke verbindingenmarkt vond eenzelfde ontwikkeling plaats. Denk aan lokale en regionale initiatieven als Cogas Kabel, TReNT en NDIX in Twente, Cai Harderwijk, SSGA en TELEMAN in Arnhem en Nijmegen (ondersteund met kennis door SURFnet), EFX in Eindhoven en andere Brabandse steden. Maar ook ISIlinks in Zuid-Limburg, NL-IX, FRIX en GN-IX in Friesland en Groningen stelden glasvezelnetwerken en diensten kosteneffectief beschikbaar voor bedrijven en instellingen. Een aantal initiatieven is inmiddels door marktpartijen of institutionele beleggers met zogenoemd patient money overgenomen. Marktpartijen plegen echter geen grootschalige investeringen meer, mede door de hevige concurrentie en hoge investeringen in de consumentenmarkt, of door oriëntatie op vrijwel uitsluitend nationale accounts. Het resultaat is een revival van lokale en regionale initiatieven in de zakelijke markt voor glasvezelinfrastructuur vooral op bedrijventerreinen. De nog zelfstandige partijen als TReNT, Cai Harderwijk, en lokale coöperaties groeien en verlagen soms hun tarieven. Overheden als de provincies Overijssel, Gelderland en Noord-Braband pogen hieraan een impuls te geven middels nieuwe subsidie- en investeringsprogramma’s.

Dominant

Het resultaat is dat op dit moment KPN de dominante marktpartij is op verbindingsgebied, zowel in de consumenten- als de zakelijke markt. Regulering vindt op beide markten plaats door de ACM. De huidige regulering van de markt heeft tot doel dat meerdere infrastructuren tot stand komen (infrastructuurconcurrentie). Dit is echter een illusie bij FttH en zeer onzeker in de zakelijke markt, en leidt tot verdubbeling van de al enorme kosten. De regulering dwingt Reggefiber/KPN haar FttH-infrastructuur tegen een vastgesteld kostengebaseerd tarievenmodel beschikbaar te stellen aan derden om daarover diensten te kunnen leveren. Die regulering is zodanig vormgegeven dat slechts enkele tientallen partijen daar gebruik van kunnen maken vanwege praktische eigenschappen (fysieke ruimte in technische ruimtes) en vooral vanwege de zeer hoge kosten. Dit aantal staat in schril contrast tot het totaal aantal van meer dan 25.000 aanbieders van ict-diensten in Nederland.

Kraamkamers

Nog steeds worden over FttH-verbindingen slechts ‘oude’ traditionele diensten aangeboden zoals televisie, internet en telefonie, terwijl in de zakelijke markt via ‘open marktplaatsen’ en nog onafhankelijke glasvezelleveranciers een veelvoud aan nieuwe diensten beschikbaar is. Deze worden overigens lang niet allemaal over internet geleverd vanwege de kwaliteits- en privacyeisen. Via die open marktplaatsen (knooppunten van breedbandverbindingen) en nog onafhankelijke leveranciers van glasvezelaansluitingen komen juist de kleinere innovatieve ontwikkelaars en aanbieders van nieuwe hoogwaardige diensten tot ontwikkeling. In Twente zijn de Universiteit Twente, de Saxion Hogeschool en het ROC Twente de kraamkamers voor zulke ondernemers. Na het aanvankelijke enthousiasme bij de overheid begin 2000 blijkt dat de omzetting van de perceptie (glasvezel is noodzakelijk) naar de werkelijkheid (heel Nederland verglaasd) zeer veel obstakels kent. Het omzeilen van die obstakels, onder meer via marktpartijen, leidt helaas niet tot het noodzakelijke resultaat.

Sentiment

De retorische vraag die Paul Budde stelt in een recente blog is: ‘Can we afford not to have a fibre optic infrastructure? De woorden ‘we’ en ‘have’ daar gaat het om. In de huidige discussie over de toekomst van KPN wordt vooral ingespeeld op het sentiment. Binnenkort hebben ‘we’ helemaal geen glasvezels meer. Iemand anders ‘heeft’ het. En ‘have’ in de betekenis van gebruiken? De condities daarvoor zijn hoogst onzeker in de toekomst. Een ding is zeker, regulering als indirect middel om vitale infrastructuren voor de economie en onze maatschappij te borgen is totaal ongeschikt. Het werkt mogelijk zelfs contraproductief. Borging van onze economische en maatschappelijke belangen bij de investeringen in en exploitatie van glasvezelinfrastructuren, nu en in de toekomst: dat is een politiek vraagstuk, waar de bestuurders in Den Haag nog niet goed genoeg over hebben nagedacht. Niemand kan echter op eigen houtje acteren. Verbinden doe je samen, via glasdraadjes. Er zijn landen waar men dit wél snapt…

Jaap van Till, emeritus professor Computernetwerken en internet en Jeroen van de Lagemaat, directeur NDIX.

‹‹ Ga terug naar nieuwsoverzicht
'Toekomstperspectief door verbinding, groei, verbreding en verdieping'